Jakie są stopnie zagrożenia lawinowego i czego spodziewać się w Tatrach?

Stopnie zagrożenia lawinowego mają skalę od 1 do 5. Im wyższy numer, tym większe prawdopodobieństwo zejścia lawiny i trudniejsze warunki w terenie. W Tatrach ten numer opisuje warunki w całym rejonie. Na konkretnym stoku sytuacja wygląda inaczej: przy jedynce i dwójce ryzykowne pozostają stoki o nachyleniu od około 30°, żleby i miejsca z nawianym śniegiem.

Przed zimowym wyjściem trzeba czytać cały komunikat, nie tylko jego numer. Po polskiej stronie publikuje go TOPR, po słowackiej Stredisko lavínovej prevencie HZS na portalu laviny.sk.

Czym są stopnie zagrożenia lawinowego?

Stopień zagrożenia to ocena stabilności pokrywy śnieżnej i prawdopodobieństwa, że lawina zejdzie pod obciążeniem człowieka. Skala obowiązuje w całej Europie i opisuje cały obszar objęty komunikatem, więc ten sam numer oznacza inne ryzyko na stoku zawietrznym, w żlebie i na łagodnym grzbiecie.

Kluczowe jest pojęcie obciążenia dodatkowego, którym operują komunikaty. Małe obciążenie to pojedynczy turysta poruszający się płynnie, duże to grupa idąca bez odstępów albo upadek. Przy drugim stopniu wyzwolenie lawiny wymaga zwykle dużego obciążenia, przy trzecim wystarcza małe.

Co oznacza każdy stopień zagrożenia lawinowego?

Progi nachylenia w skali poniżej są orientacyjne i dotyczą stoku, po którym faktycznie idziesz, wraz z terenem powyżej i poniżej.

Czego spodziewać się w Tatrach przy różnych stopniach zagrożenia?

Ten sam stopień zagrożenia daje inne warunki na dojściu doliną i inne na podejściu kotłem. Część tras odpada przy tym niezależnie od komunikatu, bo obowiązują na nich sezonowe zamknięcia.

Szlaki zamknięte na okres zimowy - Tatry Polskie

Po polskiej stronie od 1 grudnia do 15 maja zamknięte są odcinki: Przełęcz w Grzybowcu - Wyżnia Kondracka Przełęcz, Dolina Tomanowa - Chuda Przełączka oraz Dolina Pięciu Stawów Polskich - Świstówka Roztocka - Morskie Oko. Ten ostatni zapis ma praktyczne znaczenie przy planowaniu Doliny Pięciu Stawów: zimą dojście prowadzi od Wodogrzmotów Mickiewicza przez Dolinę Roztoki.

Po stronie słowackiej TANAP zamyka szlaki powyżej schronisk od 1 listopada do 15 czerwca. Wysokie partie Tatr Słowackich są w tym czasie dostępne tylko z przewodnikiem z uprawnieniami.

Zimą szlaki nie są utrzymywane ani dodatkowo oznakowane. W kilku miejscach TPN wyznacza przebieg tyczkami, na przykład na niebieskim szlaku przez Królową Rówień. Poza takimi odcinkami trasę trzeba odczytać samodzielnie.

Tatry Słowackie

Po południowej stronie Tatr obowiązuje bulletin SLP HZS z portalu laviny.sk, publikowany codziennie po południu z ważnością na kolejny dzień. Stoki mają tam inną wystawę, nasłonecznienie jest silniejsze, a wiatr i opad układają śnieg inaczej niż po stronie polskiej. Przy trasach przez grań warto czytać oba komunikaty: jeśli po jednej stronie śnieg był przewiewany, po drugiej mógł się odkładać.

Strome stoki, żleby i nawiany śnieg

Lawiny deskowe schodzą przede wszystkim ze stoków o nachyleniu od 30°, a większość wypadków z udziałem ludzi zdarza się w przedziale 35-40°. Takie nachylenie trudno ocenić okiem, więc warto sprawdzić je wcześniej na mapie spadków.

Podejrzane są miejsca za załamaniem grani, pod bocznymi ścianami żlebów, przy wypłaszczeniach pod stromym progiem oraz stoki zawietrzne, gdzie śnieg bywa twardszy, zbity lub układa się nierówno. Świeży depozyt rozpoznasz po gładkiej, wypukłej powierzchni odcinającej się od otoczenia.

Jak czytać komunikat lawinowy przed wyjściem w góry?

Komunikat czytaj dla rejonu, w który idziesz: TOPR dla Tatr Polskich, laviny.sk dla słowackich. Sprawdź w nim przede wszystkim:

• stopień i opis sytuacji,
• typ problemu wskazany w prognozie,
• wysokość, od której obowiązuje ostrzeżenie, na przykład powyżej 1400 m n.p.m.,
• ekspozycję stoków, czyli ich ustawienie względem stron świata, podawaną w komunikacie jako tarcza z zaznaczonymi kierunkami,
• wiatr i świeży opad,
• temperaturę oraz widoczność,
• prognozowane zmiany w kolejnych godzinach.

Dopiero potem zestaw te informacje z przebiegiem trasy i porą dnia. Zimą w Tatrach na marsz przy świetle zostaje około ośmiu godzin. Jeśli po południu ma wzrosnąć wiatr, spaść śnieg albo pogorszyć się widoczność, sensowną decyzją jest wcześniejszy start, krótszy wariant, łatwiejszy cel albo rezygnacja.

Pięć typów problemów lawinowych

Komunikat obok stopnia podaje typ problemu, czyli powód, dla którego pokrywa jest niestabilna. Ta informacja jest w praktyce ważniejsza od samej cyfry, bo wskazuje konkretne miejsca do omijania i porę dnia, w której ryzyko rośnie. W jednym komunikacie potrafią wystąpić dwa problemy naraz.

Bezpieczeństwo w Tatrach zimą

Zasady poruszania się w grupie

Decyzje uzgadnia się przed wejściem w trudniejszy fragment, kiedy cała grupa stoi jeszcze razem. Ustalcie tempo, odstępy i punkt, z którego można spokojnie zawrócić bez presji czasu.

W terenie podejrzanym lawinowo stok pokonuje się pojedynczo, z odstępami rzędu 10 metrów, a pozostali obserwują idącego z bezpiecznego miejsca. Zmniejsza to obciążenie pokrywy i zostawia świadków gotowych do poszukiwań. Miejsca do zatrzymania wybierajcie poza linią spadku, na grzbietach, za dużymi głazami lub w kępie drzew.

Każdy uczestnik powinien znać dalszy przebieg drogi i wariant odwrotu, także wtedy, gdy zespół się rozdzieli. Przed wejściem w teren lawiniasty sprawdźcie detektory: jedna osoba przełącza swój na poszukiwanie i mija pozostałych, kontrolując sygnał każdego urządzenia.

Kiedy zawrócić

Zawracanie jest normalną decyzją w zimowych górach. Wycieczkę przerywa się przy spadku widoczności, szybkiej zmianie temperatury, niepewności co do dalszego przebiegu drogi albo świeżych depozytach w newralgicznych miejscach.

Osobną grupą sygnałów są oznaki niestabilnej pokrywy: głuche dudnienie pod stopami, pękanie śniegu rozchodzące się na boki oraz świeże lawiny na sąsiednich stokach. Każdy z nich oznacza, że pokrywa reaguje na obciążenie już teraz.

Powodem do odwrotu jest też rozbieżność zdań w grupie. Wątpliwość jednej czasami osoby wystarczy, żeby zmienić cel.

Dlaczego ABC lawinowe jest niezbędne?

ABC lawinowe służy do akcji partnerskiej po zasypaniu. Działa pod warunkiem, że każda osoba w grupie ma komplet przy sobie i umie użyć go bez zastanowienia.

O wyniku akcji decyduje czas. Po około pół godzinie szanse zasypanego spadają gwałtownie, głównie z powodu uduszenia. W tym czasie nie zdążą dotrzeć ratownicy, więc poszukiwania prowadzi grupa na miejscu.

Detektor lawinowy

Detektor nosi każdy uczestnik zimowego wyjścia w terenie, gdzie możliwe jest zasypanie. Podczas marszu działa w trybie nadawania, a po wypadku osoby niezasypane przełączają swoje urządzenia na poszukiwanie sygnału.

Obsługi detektora uczysz się w spokojnych warunkach, przed sezonem: zmiana trybu, odczyt kierunku i odległości, zawężanie pola poszukiwań. Detektor nosi się pod kurtką, na pasach na ciele, nigdy w plecaku, bo plecak w lawinie często odrywa się od ofiary. Baterie wymieniaj przy poziomie poniżej 50%, a przed wyjściem sprawdź zasięg urządzenia.

Sonda i łopata

Sonda i łopata są kolejnymi etapami tej samej procedury. Najpierw detektor zawęża obszar po sygnale, potem sonda potwierdza miejsce i głębokość, na końcu zaczyna się odkopywanie. Sondę wbija się prostopadle do powierzchni stoku, po spirali co 25 cm od punktu najsilniejszego sygnału.

Odkopywanie zajmuje najwięcej czasu z całej akcji. Śnieg lawinowy zbryla się do konsystencji zbliżonej do betonu, a wydobycie z głębokości metra oznacza przerzucenie około tony materiału. Kopie się od dołu stoku, wchodząc w zbocze poziomo na wysokości sondy, co pozwala odgarniać śnieg na boki. Łopata musi być metalowa, plastikowe pękają w zmrożonym śniegu.

Kurs lawinowy: czego uczy i gdzie można go zrobić w Polsce

Szkolenie lawinowe daje przećwiczone decyzje terenowe i automatyzm w obsłudze sprzętu. Uczestnicy pracują z komunikatem TOPR i łączą go z obserwacją pogody, grupy i przebiegu trasy, a potem ćwiczą akcję ratunkową: obsługę detektora, sondowanie, kopanie i podział ról pod presją czasu.

Gdzie zrobić kurs lawinowy w Polsce

Turysta pieszy ma do wyboru dwa rodzaje szkoleń. Kurs lawinowy trwa 2-3 dni i skupia się na ocenie zagrożenia i akcji ratunkowej. Kurs turystyki zimowej uczy dodatkowo chodzenia w rakach i hamowania czekanem. Przed zapisem sprawdź w opisie, czy kurs nie wymaga jazdy na nartach, bo część ofert jest przeznaczona dla skiturowców, na przykład kursy PSF z ratownikami TOPR (kursylawinowe.pl).

Przy wyborze sprawdź, kto prowadzi zajęcia. Najwięcej wnoszą kursy prowadzone przez ratowników TOPR i przewodników tatrzańskich, czyli osoby pracujące w tym terenie na co dzień. Zapisy warto zrobić jesienią, bo zimowe terminy wypełniają się szybko.

Najczęstsze błędy turystów w lawiniastym terenie

Wypadki lawinowe rzadko wynikają z jednej złej decyzji. Zwykle składa się na nie kilka drobnych zaniechań, z których każde osobno wygląda niewinnie.

• Znam tę trasę z zeszłej zimy. Wcześniejsze przejście nic nie mówi o dzisiejszym układzie pokrywy. Warstwa słaba potrafi utrzymywać się tygodniami pod powierzchnią wyglądającą stabilnie.
• Prognoza sprawdzona tylko rano. Ocieplenie w ciągu dnia zmienia stok zmrożony o świcie w teren reagujący na obciążenie po południu.
• Godzina odwrotu ustalona ogólnikowo zamiast konkretnej godziny ustalonej przed wyjściem.
• Cel utrzymany mimo sygnałów, takich jak spadek widoczności, wolniejsze tempo grupy czy wątpliwości jednej osoby.
• Sprzęt lawinowy bez przećwiczonej procedury. Komplet ABC w plecaku i pierwsze użycie detektora w dniu wypadku dają niewiele.
• Brak informacji zostawionej w schronisku lub u osób bliskich, przez co nikt nie wie, gdzie szukać grupy.

Przygotowanie przed zimowym wyjściem w Tatry

Dobór sprzętu i ubioru

W wyższych partiach Tatr zimowy zestaw to raki, czekan i kask. Zmrożony, twardy śnieg na trawersie bywa trudniejszy od samego podejścia, a raki i czekan są tam warunkiem utrzymania się na stoku. Kask chroni przed spadającymi odłamkami lodu i przy upadku na twardym podłożu.

W terenie zagrożonym lawinami dochodzi komplet ABC dla każdej osoby. Jeśli nie posiadasz własnego sprzętu to detektor i raki wypożyczysz w Zakopanem. Obsługę wypożyczonego sprzętu przećwicz przed wyjściem w teren.

Ubiór dobierz pod marsz, postój i nagłe pogorszenie pogody: warstwy do szybkiej regulacji, zapasowe rękawice, ochrona twarzy, okulary lub gogle. Przy wietrze na graniach gogle bywają jedyną opcją, bo okulary nie chronią przed zacinającym śniegiem. Dołóż czołówkę z naładowaną baterią, bo w grudniu słońce zachodzi około 15:40, i termos, ponieważ woda w bidonie zamarza.

Plan trasy i alternatywy

Przygotuj trzy warianty: docelowy, krótszy i zapasowy poza terenem lawinowym. Torowanie w głębokim śniegu potrafi wydłużyć podejście dwukrotnie. Sprawdź zamknięcia szlaków, godziny pracy schroniska i możliwość odwrotu przed kluczowym fragmentem.

Ustal kryteria rezygnacji przed wyjazdem: zbyt wolne tempo, pogorszenie pogody, brak pewności co do przebiegu szlaku, sygnały niestabilnej pokrywy lub słabsza forma kogoś z zespołu. Godzina graniczna działa wtedy, gdy jest konkretna: „zawracamy o 13:00 niezależnie od tego, gdzie jesteśmy" zamiast „zawrócimy, jak zrobi się późno". Zapisane wcześniej działa lepiej niż ocena robiona w marszu, kiedy zmęczenie i chęć dojścia do celu przesuwają granice.

Zostaw komuś informację o planowanej trasie i godzinie powrotu. Zimą to najprostsza rzecz, która skraca czas rozpoczęcia poszukiwań.

Udostępnij

Autor

Wojtek

Redakcja Trekkit - piszemy o górach, szlakach i sprzęcie turystycznym.

10 artykułów

Wszystkie artykuły Obserwuj w aplikacji