O wyborze raków decydują przede wszystkim buty zimowe, które masz: czy mają rant na pięcie i jak sztywną podeszwę. Raki koszykowe założysz na większość sztywnych butów zimowych, półautomatyczne wymagają buta z rantem. Na strome trasy lepiej sprawdzą się półautomatyczne, bo zatrzask trzyma piętę pewniej i sztywniej niż sam pasek. Automatyczne to sprzęt do wspinaczki lodowej, nie do zwykłej turystyki.
Tekst przeznaczony jest dla osób, które planują pierwszy zimowy wyjazd w góry, w tym w Tatry, i chcą kupić pierwsze raki. Wyjaśniamy różnice między typami, dopasowanie raków do butów, wybór materiału i liczby zębów oraz zasady zakładania i konserwacji.
Czym są raki i kiedy są potrzebne
Raki to metalowe kolce zwiększające przyczepność na lodzie i śniegu, osadzone w dwóch ramkach (przedniej i tylnej) połączonych regulowanym łącznikiem. Całość przylega do podeszwy zimowego buta i trzyma się jej pewnie na twardym podłożu. Potrzebujesz ich tam, gdzie podłoże robi się twarde, a poślizg oznacza upadek: na zmrożonym śniegu, oblodzonych podejściach i w żlebach.
Lekkie raczki na łańcuszkach wystarczą najwyżej na ubite, oblodzone drogi w dolinach. Ich krótkie kolce słabo wgryzają się w twardy lód na nachylonym terenie, dlatego w wyższe partie gór zabierz raki.
Rodzaje raków: koszykowe, półautomatyczne i automatyczne
Na zmrożony śnieg i średnio trudne trasy wybierz raki koszykowe, na bardziej strome szlaki półautomatyczne, a na lód i mikst automatyczne. Typ dobiera się do terenu, ale decyduje też but: sztywniejszy system wymaga sztywniejszego obuwia.
| Typ | Mocowanie | Zastosowanie |
|---|---|---|
| Koszykowe | koszyki z przodu i z tyłu | średnio trudna turystyka |
| Półautomatyczne | koszyk i zatrzask | strome szlaki zimowe |
| Automatyczne | pełny system | lód i mikst |
Raki koszykowe
Mocują się plastikowymi koszykami z przodu i z tyłu buta, więc pasują do większości zimowych butów trekkingowych, także tych bez rantów. But musi mieć jednak sztywną podeszwę: na miękkich, letnich trekkingach koszyki przekręcają się lub zsuwają z buta. To najczęstszy typ w turystyce zimowej, dobry na zmrożone podejście w typowym zimowym wyjściu.
Raki półautomatyczne
Łączą koszyk z przodu z metalowym zatrzaskiem z tyłu, który zaczepia się o wyprofilowany rant na pięcie. Dzięki temu zakładasz je szybciej, a pięta siedzi stabilnie na stromym, zmrożonym podejściu. But bez rantu odpada.
Raki automatyczne
Zapinają się na sztywnym obuwiu z rantem z przodu i z tyłu. Są do lodu i mikstu, czyli do terenu poza zwykłym szlakiem i do pewnej techniki.
Oznaczenia B1-B3 i C1-C3
Producenci opisują sztywność butów symbolami B1, B2 i B3, a raki symbolami C1, C2 i C3. But B1 to sztywny but trekkingowy bez rantów, B2 ma rant na pięcie, B3 ma ranty z przodu i z tyłu. Raki C1 to koszykowe, C2 półautomatyczne, C3 automatyczne. Zasada jest prosta: numer raków nie może być wyższy niż numer buta. Na bucie B1 założysz tylko C1, na B2 założysz C1 i C2, na B3 każdy typ. Przy zakupie sprawdź, czy sklep podaje oznaczenie buta, bo to najszybszy sposób, żeby ustalić, jakie raki wchodzą w grę.
W wielu modelach (m.in. Petzl, Climbing Technology, Camp) tylny koszyk można później wymienić na dźwignię, a przedni na drut. Jeśli dziś masz buty B1, a za sezon planujesz kupić sztywniejsze, kup raki z wymiennym mocowaniem i dokup samą dźwignię, zamiast całego nowego kompletu.
Jaki sprzęt do jakiej trasy: raki w Tatrach zimą
O wyborze decyduje najtrudniejszy fragment trasy, a nie jej średni charakter. Godzina łatwego marszu nie zmienia faktu, że jeden oblodzony trawers może wymagać lepszego sprzętu niż reszta wycieczki.
Łagodne szlaki i oblodzone ścieżki
Gdy lód pojawia się dłuższymi odcinkami, nawet na łatwym szlaku lepiej mieć raki koszykowe niż raczki. Najwięcej problemów robią krótkie, zlodowaciałe fragmenty po zacienionej stronie stoku, bo tam łatwo się zagapić i poślizgnąć.
Średnio trudne trasy zimowe
Zmrożony, ubity śnieg to typowy scenariusz dla raków koszykowych. Dają wyraźnie lepsze trzymanie niż raczki i pasują do zwykłych butów trekkingowych.
Strome podejścia i granie
Na stromych podejściach i wystawionych graniach lepiej sprawdzają się raki półautomatyczne. Zatrzask z tyłu trzyma but pewniej niż sam pasek, co przy stromiźnie ma znaczenie. Wymagają jednak butów z wyprofilowanym rantem, więc najpierw sprawdź obuwie, potem wybieraj raki.
Czy raki koszykowe wystarczą do Tatr?
Na łatwiejszych i średnich szlakach zwykle tak. Na stromych odcinkach lepsze będą półautomatyczne, choć nie jest to reguła bez wyjątków. Pamiętaj też, że na stromych trasach raki to tylko połowa zestawu: potrzebny jest czekan i umiejętność hamowania nim po poślizgu, którą trzeba wcześniej przećwiczyć. TOPR, GOPR ani TPN nie podają obowiązku noszenia raków, więc decyzja należy do ciebie. Ważniejszy od sprzętu jest jednak komunikat TOPR i zagrożenie lawinowe: przy wysokim stopniu żadne raki nie zastąpią rezygnacji z wyjścia. Karty tras poniżej pomogą ocenić, czego możesz się spodziewać na konkretnym szlaku.
Trasy w Tatrach, na których w zimie i późnym sezonie jesiennym, niezbędne są raki
T3 · wymagającaZawrat z Doliny Pięciu Stawów Polskich - łatwiejszy wariant
Niebieskim szlakiem od Schroniska PTTK w Dolinie Pięciu Stawów Polskich na Zawrat, czyli krótszy i łatwiejszy wariant dojścia.
- Dystans
- 3,7 km
- Podejście
- 487 m
- Czas
- 2 h 6 min
T3 · wymagającaSzpiglasowy Wierch z Palenicy
Od wejścia na szlak na Palenicy Białczańskiej na Szpiglasowy Wierch, z przejściem przez kilka oznakowanych szlaków.
- Dystans
- 11 km
- Podejście
- 1228 m
- Czas
- 6 h 7 min
T4 · wysokogórskaZawrat przez Halę Gąsienicową
Z Kuźnic przez Halę Gąsienicową i Przełęcz między Kopami na Zawrat, żółtym i niebieskim szlakiem.
- Dystans
- 9,5 km
- Podejście
- 1246 m
- Czas
- 5 h 28 min
Stal czy aluminium i ile zębów wystarczy
Na stal postaw, gdy liczy się wytrzymałość, na aluminium, gdy ważniejsza jest mała masa. Na turystykę zimową najczęściej wybiera się raki o 12 zębach, w tym dwóch przednich, które wbijasz w stok przy stromym podejściu. Wersje 10-zębne są lżejsze i przeznaczone głównie na skitury i turystykę lodowcową.
Raki stalowe są najbardziej wytrzymałe, dlatego dobrze znoszą częste użytkowanie i kontakt ze skałą. Wersje aluminiowe są lżejsze, ale szybciej się zużywają i nie nadają się do chodzenia po skale ani mieszanym terenie. Sprawdzają się na śniegu i lodowcu, czyli głównie na skiturach. Na pierwsze raki do Tatr wybierz stal.
Jak dobrać raki do butów, żeby nie były za małe
Rozmiar raków dobieraj do konkretnego buta zimowego, bo bywa większy od codziennego. Przy rakach koszykowych sprawdź zapas paska, a przy każdym założeniu - czy łącznik nie wystaje z tyłu.
Mierz na butach zimowych, nie codziennych
- Przymierzaj raki na bucie, w którym pójdziesz w góry, i w zimowych skarpetach.
- Rant na pięcie jest potrzebny w rakach półautomatycznych, bo to o niego zaczepia się metalowy zatrzask.
- Kształt kopyta wpływa na to, czy koszyk dobrze przylega do podeszwy.
Zapas paska i długość łącznika
- W rakach koszykowych zostaw zapas paska ok. 8-10 cm.
- Za mały zapas utrudnia późniejszą zmianę buta, za duży grozi luźnym mocowaniem.
- Łącznik nie powinien wystawać z tyłu o więcej niż 1 cm, bo łatwo się zaczepić i przewrócić.
- Ten test powtarzaj przy każdym zakładaniu raków.
Antybotki
Antybotki to plastikowe płytki montowane pod ramkami raków. Zapobiegają oblepianiu podeszwy mokrym śniegiem, który tworzy pod butem twardą „kopytę” i sprawia, że zęby przestają sięgać podłoża. W Tatrach przy odwilży to częsta sytuacja. Większość raków ma antybotki w zestawie, ale w tańszych modelach trzeba je dokupić osobno. Sprawdź to przed zakupem.
Więcej o obuwiu przeczytasz w poradniku o tym, jakie buty podejściowe wybrać.
Ile kosztują raki w Polsce
Najtańsze raki koszykowe kosztują ok. 150 zł, modele markowe ok. 370-525 zł. Za półautomatyczne zapłacisz od ok. 390 zł, za automatyczne od ok. 600 zł. To widełki orientacyjne.
| Rodzaj sprzętu | Orientacyjna cena | Typ trasy |
|---|---|---|
| Raki koszykowe | ok. 150-525 zł | zmrożony śnieg, średnie szlaki |
| Raki półautomatyczne | ok. 390-600 zł | stromsze trasy zimowe |
| Raki automatyczne | ok. 600-865 zł | lód, mikst, teren bez szlaków |
Raki koszykowe
Cena rośnie wraz z technicznym zaawansowaniem sprzętu, ale koszykowe nie wymagają butów z rantami, więc zwykle nie musisz dokładać do obuwia. Dla początkującego to zwykle najrozsądniejszy punkt wyjścia.
Raki półautomatyczne i automatyczne
Tu często dochodzi koszt butów. Raki półautomatyczne razem z butami B2 to łącznie zwykle ponad 1200 zł, a raki automatyczne z butami B3 ponad 1500 zł.
Najpierw wybierz rodzaj sprzętu do swojej trasy, dopiero potem patrz na cenę. Promocje mają daty ważności, a ceny się zmieniają, więc przed zakupem sprawdź aktualną ofertę.
Przykładowe modele na różne budżety
Przy wyborze modelu patrz najpierw na trasę i but, a dopiero potem na budżet. Poniżej pięć modeli od najprostszego, a aktualne ceny i promocje mogą się zmienić, więc sprawdź je w kartach pod tekstem.
- Mountain Goat Standard to lekkie raki z 12 zębami na elastycznej obręczy, na łatwe trasy i krótsze zimowe wyjścia.
- Simond Caiman założysz na większość zimowych butów trekkingowych bez rantów (B1), więc dobrze nadaje się na pierwszy zimowy wyjazd.
- Climbing Technology Nuptse Evo Classic Flex to raki koszykowe z 12 zębami i regulacją na buty 36-47, gdy chcesz pewniejszego trzymania na zmrożonym podejściu.
- Camp Stalker Semi-Automatic wymaga buta z rantem na pięcie (co najmniej B2), więc sprawdź, czy twój go ma, zanim kupisz.
- Petzl Irvis LeverLock Universel to lekkie, stalowe raki na skitury i turystykę lodowcową, a nie do wspinaczki lodowej. Wymagają buta z rantem z tyłu (co najmniej B2).
Standard
Mountain Goat
Caiman
Simond
Nuptse Evo Classic Flex
Climbing Technology
Stalker Semi-Automatic
Camp
Irvis LeverLock Universel
Petzl
Jak założyć raki i uniknąć typowych błędów
Najczęstsze błędy to zakup bez przymiarki do butów zimowych, luźne lub niesymetryczne mocowanie i ignorowanie zużycia pasków, sprężyn oraz klamer. Raki zakładaj na płaskim gruncie, a dopasowanie sprawdź w rękawicach jeszcze w domu.
Błędy przy zakupie
Największy kłopot robi zakup bez przymiarki na zimowym bucie (patrz wyżej). Pożyczenie raków od znajomych na jedno wyjście ma sens tylko wtedy, gdy wcześniej dopasujesz je do swojego buta i przećwiczysz zakładanie. Cudzy sprzęt ustawiony pod inny rozmiar, założony pierwszy raz na szlaku, częściej się zsuwa, niż pomaga.
Zakładanie w terenie i w rękawicach
Raki zakładaj na płaskim, bezpiecznym miejscu, nie na stromym zboczu ani w eksponowanym terenie, gdzie źle postawiony krok kończy się poślizgiem. Mocowanie nie może być luźne, a oba raki powinny siedzieć na butach identycznie. Przed wyjściem sprawdź paski, sprężyny i klamry, bo zużyte elementy zawodzą dopiero na szlaku. Krok po kroku pokazuje to instrukcja zakładania raków. Przećwicz zapinanie w rękawicach w domu, wtedy na mrozie zrobisz to szybko.
Konserwacja i bezpieczne użytkowanie raków
Chodzenie w rakach
Chodząc w rakach, nie stawaj na gołej skale, bo zęby ślizgają się po kamieniu i szybko tępieją. Tam, gdzie spod śniegu wystaje skała, krótko obejdź ją albo przejdź po śniegu obok, nawet jeśli to kilka kroków dalej.
Przy zejściu po zmrożonym żlebie stawiaj stopy nieco szerzej niż zwykle, bo kolce łatwo zahaczają o nogawki, a to częsta przyczyna potknięć. Paski dociągaj tak, by but nie miał luzu, ale bez przesady. Po pierwszym kwadransie marszu sprawdź je jeszcze raz, bo mokry pasek potrafi się poluzować. Raków nie noś bez potrzeby po twardych podłogach schronisk.
Czyszczenie, ostrzenie i przechowywanie
Przed każdym wyjściem obejrzyj kolce, śruby i nity oraz stan pasków, sprężyn i klamer. Ostrzenie nie jest konieczne po każdym sezonie. Zajmij się nim dopiero wtedy, gdy zęby są wyraźnie zaokrąglone i raki gorzej trzymają na lodzie. Zęby ostrz wyłącznie pilnikiem do metalu, prowadząc go wzdłuż zęba, od podstawy do czubka. Szlifierka elektryczna może rozhartować stal, więc jej nie używaj. Raków aluminiowych nie ostrzy się wcale.
Po wyjściu wytrzyj raki i rozłóż je do wyschnięcia w ciepłym pokoju, z dala od grzejnika. Po sezonie przechowuj je suche, w osłonie na zęby, w miejscu bez wilgoci. Raki ze zwykłej (nie nierdzewnej) stali przetrzyj przed schowaniem cienką warstwą oleju, żeby nie zardzewiały.
Porównania i recenzje sprzętu zimowego są w sekcji Sprzęt aplikacji Trekkit.
Redakcja Trekkit
Redakcja Trekkit - piszemy o górach, szlakach i sprzęcie turystycznym.
Komentarze
Wczytywanie komentarzy...
Komentarze dodajesz w aplikacji Trekkit po zalogowaniu. Pojawią się też tutaj, pod artykułem.